معرفی یدالله رویایی

 
رویائی پس از خروج از زندان اولین شعرهای خود را در ۲۲ سالگی نوشت و در مجلات آن زمان با نام مستعار «رؤیا» منتشر کرد، و همزمان به تحصیلات خود در رشته حقوق سیاسی در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران تا اخذ درجه دکترای حقوق بین‌الملل عمومی ادامه داد؛ و از آن پس، دروزارت دارایی به استخدام درآمد و به عنوان ذی‌حساب و سرپرست امور مالی در ادارات و دیگر مراکز دولتی، از جمله وزارت آب و برق، سازمان تلویزیون ملی ایران و... به کار پرداخت.

او از موسسان شرکت انتشاراتی روزن بود. رؤیایی با چند شاعر دیگر، مانیفست «اسپاسمانتالیسم» را منتشر کردند که بعدها به خلق نگرش تازه شعری با عنوان «شعر حجم» منجر شد.

از خطوط مهم زندگی ادبی او می‌توان به چند نمونه اشاره کرد:

تأسیس هفته‌نامه ادبی بارو به اتفاق احمد شاملو (ترکیبی از نام‌های مستعار بامداد و رؤیا
تأسیس شرکت انتشاراتی روزن به اتفاق محمود زند و ابراهیم گلستان، سال

اداره و انتشار دفترهای روزن
فصلنامه‌ای در شعر، نقاشی و قصه با همکاری گروه شاعران شعر حجم،

ازدواج با مادلن (سوییس)

تألیف و انتشار بیانیه حجم‌گرایی (اسپاسمانتالیسم) به همراه گروهی از شاعران آوانگارد و متمایل به حجم‌گرایی که به خلق نگرش تازه شعری با عنوان «شعر حجم» منجر شد

حجم‌گرایی (اسپاسمانتالیسم) با تغذیه و تأثیری که از «پدیدار شناسی» و تفکر هوسرل (ادموند) با خود داشت، توانست در نسل‌های بعدی شاعران، با حس و هیجان بیشتری استقبال شود و به عنوان بینش تازه‌ای در شعر معاصر ادامه بگیرد

 تأسیس جایزهٔ ادبی شعر سال به سرمایه‌گذاری تلویزیون ملی ایران و داورانی مرکب از مسعود فرزاد، محسن هشترودی، فریدون رهنما،بیژن جلالی، پژمان بختیاری

 سال‌های ۱۳۴۸، ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰تولد همام، سال ۱۳۵۲، ۱۹۷۳تولد سارا، سال ۱۳۵۳، ۱۹۷۴آغاز سفرهای اروپا و اقامت‌های پاریس ۱۳۴۷ متناوب تا ۱۳۵۷ (۱۹۷۸)اقامت دائمی در فرانسه (تبعید اختیاری سال ۱۳۵۴) و سپس اجباری

 در سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹)تأسیس «مدرسهٔ زبان و ادبیات فارسی» در پاریس، سال ۱۳۵۸(۱۹۷۹)سکونت و زندگی در دهات و مزارع نورماندی (آنورونویل)

، ۱۹۸۲تولد کاویان، سال ۱۹۸۴مرگ مادلن، سال ۱۹۸۶تدریس در پاریس (۱۹۸۲ - ۱۹۹۴)
ازدواج با کاترین (۱۹۸۷)انتشار گزینه اشعار به زبان فرانسه با نام «پس مرگ چیز دیگر بود»
 انتشارات «کره آفیس»
 دفترهای روآیومون، پاریس ۱۹۹۷، به ترجمه شاعران فرانسوی برنارد نوئل
کلود استبان کلود استبان، آلن لانس ، کریتف بالایی  استر تلرمن  (محصول یک هفته کار جمعی در سمیناری به دعوت و ابتکار «بنیاد روآیومون» - رئیس انجمن قلم ایران در تبعید سخنرانیِ «گذر از اسپاسمان» در فستیوال بین‌المللی شعر کازابلانکا
 و
طرح تئوری حجم‌گرایی

سپتامبر ۲۰۰۰ (ترجمه فارسی از عاطفه طاهائی، در کتاب "عبارت از چیست")اخذ عنوان "شوالیه در ادب و هنر" از دولت فرانسه، ۲۰۰۱- انتشار مجموعه شعر "حجمی‌ها " در زبان فرانسه، همراه با ترجمهٔ "مانیفست شعر حجم" و موخره‌ای در باره آن با عنوان "غایت چیز: نگفتنیِ کلمه"، انتشارات انوانتر، پاریس، سال ۲۰۰۶

شرکت در فستیوال‌های بین‌المللی شعر، حضور در دیدارهای جهانی شاعران، سفرهای ادبی، کنفرانس‌ها و مصاحبه‌ها همیشه از فعالیت‌های دیگر او در کنار امر نویسندگی بوده‌است. یدالله رویائی سال‌ها در «آنوِرونویل»، ده کوچکی در مزارع نورماندی، به سر می‌برد. عضو «خانه نویسندگان»  و عضو «جامعه اهل ادب» فرانسه
شعر حجم؛(1)
در نیمهء دوم از دههء 40تا50 از درون جریان موج نو، به وجود آمد واز خصوصیات بارز آن، معنا گریزی وساختارستیزی وخشونت کلامی بود.

دلایل زیادی برای پیدایش شعر حجم نام برده اند که از جمله مهمترین آنها عبارتند از:

-اصلاحات ارضی واهمیت دادن به نقش کارگران و کشاورزان

-تشدید نو گرایی در همهء عرصه های فرهنگی

-دل زدگی و خستگی از رمانتیسم و سمبولیسم


-جوانی وجستجو گری و نوجویی

-افزایش نشریات هنری و محافل ادبی و روشنفکری

-انکار پدر سالاری و آرمان های فرهنگی وهنری وسیاسی شاعران نسل گذشته

-بی ایمانی به ایدئولوژیها

-پناه بردن به دنیاهای خیالی و خود آفریده وسرشار از صداقت

-تلاش برای نزدیک شدن به موسیقی ونقاشی

به اعتقاد رویایی،رگه هایی از این نوع شعر، در آثار شماری از شاعران ایران وجهان وجود داشت؛برای نمونه در شعر کسانی چون مولوی وحافظ به سادگی خطوطی از شعر حجم را می توان یافت.

شعر حجم نوعی کشف رابطه های پنهانی کلمات باهم است.
 رویایی می گوید:"کارمن، کشف ظرفیتهای تازهء لغت است."
می توان در میان آثار شاعران سپیدسرای ایرانی،بسامد بیشتر نحوشکنی ومعماوارگی را در اشعار رویایی یافت.
او شعر خود را"آلیاژهای از ذهن وزبان" ویا "دید حجمی+فرمالیسم زبانی" یا "فرمالیسم +ذهن" نام گذاری می کند.

تاصبح مراکه می گذری
من روی آهن شاد
شادی آهن می شوم
در قاب بی حصار خاکستر
از چهرهء تو رستن می شوم
ودر صدای رشد وقت
نیلوفر تن می شوم(رویایی1371،ص 37)

"ملموس ترین مفهومی که از این اصطلاح می توان یافت،آفرینش فضایی ذهنی ویا یک فاصلهء ذهنی ویا یک فاصلهء فضایی در ذهن است که شاعر در شعرش جا می گذارد، که خواننده به میل خود عبور از آن را یاد می گیرد.(رویایی1379،ص37)
شعر حجم :(2)

خشکی وخشونت وپیچیدگی وپرابهامی بافت شعری از طریق بازیهای زبانی، موجب غیبت روح لطیف وعاطفه در بافت کلی شعر حجم شده بود.

در واقع،شعرحجم، احساس وعواطف را در برابر عظمت ساختار قربانی می کرد.

رویایی،معتقد به شعر کوششی بود و می گفت:" مقداری از هنر، ساختنی است وبه عبارتی"صنعت"است نباید ساختن را ندیده گرفت.(رویایی،1357،ص83)

در برسی تخیل در شعر حجم، منجر به طرد واقعیت شده است.

در شکل وحالات شی،به شیوهء سوررئالیسم تصرف می کردند تا به ماوراء واقعیت وبی نهایت وعلت غایی شیء پی ببرند در حالیکه موفق به رسیدن انتهای خیال غیر ممکن بود.

فرم گرایی،به وسیلهء ایجادپیوند بین اجزاء وعناصر و دوایر شعر، در اوج خود قرار داشت.
بین مضاف ومضاف الیه فاصله می انداختند تا در استعارات شاکله شکنی کنند.


عاطفه واندیشه در آن به دلیل گریز از ایدئولوژی به حداقل رسیده بود و کلام خشک وبی روح بود وعنصر احساس وعاطفه در آن احساس نمی شد.

زبان شعر حجم دارای باابهامات وترکیبات متعددی ،  با توجه به ویژگی کمال گرایی و خشونت کلامی، بیان پیچیده ای به خود گرفته بود.
از شاعران شعر حجم می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

 یدالله رؤیایی، محمدحسین مدل، سهراب مازندرانی، هوشنگ چالنگی، شاپور بنیاد،آرش جودکی
 بیژن الهی، محمود شجاعی، بهرام اردبیلی، پرویز اسلامپور، احمدرضا چکنی، محمدرضا اصلانی، هوشنگ صهبا، علی قلیچ‌خانی، حمید عرفان، رضا زاهد، عزت قاسمی، هوشنگ آزادی‌ور، علی مؤمنی، قاسم مؤمنی،احمد سینا، محمود مؤمنی، حسین شرنگ، خشایار فهیمی، منصور خورشیدی، راحا محمدسینا.

شعر حجم،گونه‌ای از شعر نو فارسی است که از سال‌های ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷ رسماً موجودیت خود را اعلام کرد و یدالله رؤیایی و تنی چند از شاعران از جمله پرویز اسلامپور در آن سال‌ها بیانیهٔ شعر حجم را نوشتند که برای نخستین بار در نشریهٔ ادبی بارو (۱۳۴۸) منتشر شد.

شعر حجم شکل سازمان‌یافته و پالایش‌شدهٔ شعر موج نو بود که احمدرضا احمدی در سال ۱۳۴۱ با کتاب طرح بنیانش را ریخته بود.

فرمالیسم روسی

این مکتب درخلال جنگ جهانی اول درروسیه به وجودآمد ودخلال سال های 1920شکفت.
فرمالیسم نامی بود که مخالفان جهت تحقیر به این مکتب نهاده بودند.به اعتقاد فرمالیست ها ادبیات صرفا یک مساله زبانی است ولذا می توان گفت که زبان ادبی یکی از انواع زبان هاست.آنان اثرادبی راشکل وفرم محض می دانستندومخالف تقسیم متن به صورت ومعنی بودند.

کسانی چون رومان یاکوبسون عقاید فرمالیست ها راکه درروسیه محبوس مانده بودبا خودبه غرب ودانشگاه های آمریکا بردند.

اساسا اعضاحلقه پراگ از قبیل یاکوبسون،یان موکاروسکی،ورنهه ولک وویلهلم ماته سیوس بودندکه اصطلاح ساختارگرایی را وضع کردند.

به طور کلی می توان گفت که تکیه منتقدان فرمالیست ها بردواصل است:
1-تغییر شکل درزبان عادی
2- صناعات ادبی که باعث آشنایی زدایی می شوند
اصطلاح شکلوفسکی آشنایی زدایی هست.
اصطلاحات فرمالیست ها

شکل(فرم)
به مجموعه عناصری که بافت وساختار اثرادبی را به وجود می آورند شکل می گویند لذا وزن وقافیه،صامت ومصوت وهجا،صورخیال،صنایع بدیعی زاویه دید،پلات همه جز شکل یک اثرادبی هستند،مشروط براینکه هریک از اجزادرساخت یابافت آن اثر نقشی داشته باشند.

فقط متن

فرمالیست ها بررسی ادبی را محدود به خودمتن کردند.
عدول از هنجار یاهنجار گریزی
فرمالیست ها می گفتند زبان ادبی عدول اززبان معیاراست.امروزه هنجار گریزی رابه هنجارگریزی آوایی،نحوی وحتی معنوی تقسیم کرده اند....

سوررئالیسم

فراواقع‌گرایی یا سوررئالیسم (به انگلیسی: Surrealism) یکی از جنبش‌های هنری قرن بیستم است. سوررئالیسم به معنی گرایش به ماورای واقعیت یا واقعیت برتر است. زمانی که دادائیسم در حال از بین رفتن بود، پیروان آن به دور آندره برتون که خود نیز زمانی از دادائیست‌ها بود گرد آمدند و طرح مکتب جدیدی را پی ریزی کردند. این شیوه در سال ۱۹۲۲ به طور رسمی از فرانسه آغاز شد و فراواقع‌گرایی نامیده شد. این مکتب بازتاب نابسامانیها و آشفتگی های قرن بیستم است.

این جنبش در عمل با انتشار مجلهٔ انقلاب فراواقع‌گرا توسط برتون آغاز شد. سالوادور دالی، رنه ماگریت و لویی آراگون از جمله سوررئالیست‌های مشهور هستند.
فراواقع‌گرایی (سوررئالیسم) محصول تغییرات بعد از جنگ جهانی اول و فراموشی دادائیسم بود که از سال ۱۹۲۱ آغاز شد. ظهور سوررئالیسم زمانی بود که نظریه‌های فروید روانکاو اتریشی درباره ناخودآگاه و رویا و واپس‌زدگی (سرکوب)، فرهیختگان اروپا را به خود مشغول کرده بود.

آندره برتون و لویی آراگون که هر دو پزشک بیماری‌های روانی بودند از تحقیق‌های فروید الهام گرفتند و پایه مکتب جدید خود را بر فعالیت ناخودآ گاه بنا نهادند. سوررئالیسم با جایگزینی مفهوم واقعیت برتر به جای عصیان و نفی موجود در دادائیسم شکل گرفت.

«سوررئالیسم مشکل پر توقعی است که فقط عضویت دربست و پیروی کامل را می‌پذیرد»

این مسلک در حوزه‌های مختلف فلسفی رویکردهای زیر را اختیار کرده‌است:

فلسفه علمی که همان رویکرد فروید به روانکاوی است.فلسفه اخلاقی که با هرگونه قرارداد مخالف است.فلسفه اجتماعی که می‌خواهد با ایجاد انقلاب سوررئالیستی بشریت را آزاد کند.

شعر در سوررئالیسم مرتبهٔ ویژه‌ای دارد و پیروان این مکتب کوشیده‌اند که جهان بینی خود را از طریق شعر انتقال دهند. درواقع شعر را، رکن اساس زندگی می‌دانند زیرا عقیده دارند که شعر باید و می‌تواند مشکل زندگی را حل کند.

فلسفه اجتماعی سوررئالیسم، شعار سعادت بشری را دارد و می‌خواهد آدمی را از قید تمدن سودجوی کنونی نجات بخشد، در عین اینکه بازگشت به گذشته را هم نمی‌پذیرد. در اصل از مواد مرام نامهٔ این مکتب به خوبی می‌توان دریافت که بیان گذاران این مکتب در اندیشهٔ رهایی از هر نوع اسارتند و هدف آن‌ها در وهلهٔ اوّل پاشیدن آبی بر جنگ بوده است.

رمانتیسم

رُمانتیسم (به فرانسوی: Romantisme) یا رمانتیسیسم یا رمانتیسیزم (به انگلیسی:Romanticism) عصری از تاریخ فرهنگ در غرب اروپا است، که بیشتر در آثار هنرهای تجسمی، ادبیات و موسیقی نمایان شد.

رمانتیسم جنبه‌های احساسی و ملموس را دوباره به هنر غرب وارد کرد. هنرمندان رمانتیک آزاد از چهارچوب‌های تصویرگری‌های سنتی، به تحقق بخشیدن ایده‌های شخصی خود پرداختند.

رمانتیسیسم را همان‌طور که از نامش پیداست، باید نوعی واکنش احساسی در برابر خردمحوری به‌شمار آورد. تمایلی به برجسته کردن خویشتن انسانی، گرایش به سوی خیال و رؤیا، به سوی گذشتهٔ تاریخی و به سوی سرزمین‌های ناشناخته. از دید انسان رمانتیک، جهان به دو دسته تقسیم می‌شود: یکی دستهٔ خردگرا (به قول نووالیس: جهان اعداد و اَشکال)، و دوم دستهٔ احساسات و یا به‌طور دقیق‌تر، والاترین‌ها و زیبایی‌ها.

رمانتیسم در اصل، جنبشی هنری بود که در اواخر قرن هجدهم و نوزدهم در ادبیات و سپس هنرهای تجسمی، ابتدا در انگلستان و سپس آلمان،فرانسه و سراسر اروپا رشد کرد. رمانتیسم تا حدودی بر ضد جامعهٔ اشرافی و دوران روشنگری (به طور بهتر، عقلانی) بود. گفته می‌شود که ایدئولوژی انقلاب فرانسه و نتیجه‌های آن این طرز فکر را تحت تأثیر خود قرار داد.

رمانتیسم را جنبشی ضد روشنگری می‌دانند. برلین، به‌خصوص، علاقه‌مند به استفاده از چنین لفظی برای اشاره به این جنبش بود. درحالی‌که روشنگری نهضتی فکری به‌حساب می‌آمد که با علم و منطق و پیشرفت‌های نظام‌های عقلانی بشری در فهم علوم تجربی و انسانی گره خورده بود، متفکرین و هنرمندان رمانتیک، تأکید فرهنگی بر خرد را محدودکننده و سرکوبگر روح آدمی می‌دانستند و بر مؤلفه‌هایی چون هنر، شور، هیجان، تخیل، مضامین معنوی، مناسک و نمادها تأکید می‌کردند.

 در میان اصحاب رمانتیک، امر خاص ارزشمندتر از امر عام بود و خاص‌بودن فرهنگ‌های بومی، تنوع و تکثر زبان‌های بشری، هویت‌های محلی و منحصربه‌فرد بودن آدمیان ستایش می‌شد.
رمانتیکها به رؤیا و اندیشه خود بیش از هر انگیزه طبیعی و غیرطبیعی اهمیت می‌دادند و آنچه می‌نوشتند جلوه‌هایی از جهان نا شناخته اندیشه و پندار بود.

خیال پردازان قرن ۱۹ توده را آنگونه که بودند تصور نمی‌کردند بلکه آنگونه که می‌خواستند باشد تجسم می‌ساختند؛ بنابراین رمانتیسم در برابرواقع‌گرایی بود.

آنها برعکس کلاسیسیست‌ها به خرد نمی‌پرداختند، بلکه به فرمان احساس و اندیشه گوش می‌دادند.

البته رمانتیک‌ها کاوش عقلی را یکسره بیهوده نمی‌دانستند، بلکه معتقد بودند که عقل فقط نمایندهٔ جزئی از استعدادهای انسان است؛ بنابراین اغلب آنها برای درک تمامیت عالم به نگرش‌های زیباشناسانه و شهودی روی می‌آوردند و اعتقادشان این بود که بینش عقلی از درک هستی ناتوان است.

ژان ژاک روسو از مهمترین متفکرین رمانتیک می‌گوید: «در نهایت، عقل راهی را در پیش می‌گیرد که قلب حکم می‌کند».

شعر حجم وارتباط آن با سوررئالیسم

سوررئالیست ها می گفتند:"شعر رکن اساسی زندگی است ومی تواند مشکل حیات را حل کند".(سید حسینی/1353:458)

بنابراین،با تکیه گاههایی که سور رئالیست ها برای آفرینش ادبی داشتند بیشتر آثارشان به صورت شعر است. از نظر آنها، نثر، زبان حقیقت واقع است وبرای بیان حقیقت برتر،در حقیقت اول واقع، نمی توان به نثر متوسل شد و این امر مستلزم کشف است.

حجم گرایی،یعنی رسیدن از واقعیت به فرا واقعیت. وشاعری از نظر حجم گرایان یعنی معمارب حجم ها.

شاعر حجم گرا می خواهد از واقعیت به فرا واقعیت ویا به تعبیری از طبیعت به ماورای طبیعت برسد.
بین واقعیت وفرا واقعیت یک فاصلهء فضایی یا یک حجم قرار دارد که البته این حجم،خیالی است.

شاعر برای عبور از این حجم سه بعدی که طول ،عرض و عمق دارد باید از ابعاد سه گانه حرکت کندوشاعری که به طور برق آسا آن را طی کند به فراواقعیت می رسد.

از دیدگاه سوررئالیسم، هرچه که عناصر سازندهء تصویر هنری دورتر وناسازتر باشدتصویر خیال انگیزتر است.

از عواملی که سوررئالیست ها را واواشت تا زبان نو بیافرینند عبارتند از:
-نقض در واقعیت های روز مره وعادی
-تکیهء بیش ازحد برمنطق وخرد گرایی وهم رنگ جماعت شدن دیدگاه بسیاری از مردم

شعر موج نو تاثیر فراوانی از مکتب سوررئالیسم پذیرفته است.

 از ویژگی های مشترک آنها:

-کشف روابط ومناسبات جدید وتجریدی میان اشیاء
-ایجاد تصاویر پارادوکسی و سوررئال
-استفاده از زبان پیچیده ومبهم
-آشنایی زدایی وهنجار گریزی نحوی
-گرایش به زبان نثر وگریز از وزن وقافیه

شعر حجم همچون جریان سوررئالیسم راه افول پیمود به نحوی که امروزه،جریان مسلط شعر ایرانی نیست.


نمونه ای از عدول عمدی شاعر از هنجارهای نحوی زبان

از توسخن، از به آرامی
از توسخن،از تو به توگفتن
من با گذر از دل تو می کردم
من با سفر سیاه چشم تو زیباست
خواهم زیست
من با به تمنای تو
خواهم ماند
من دوست دارم از تو بگویم
ای جلوه ای از به آرامی
من دوست دارم از تو شنیدن را
(رویایی،1347:35)




سکوت، دسته گلی بود

میان حنجره ی من

ترانه ی ساحل،

نسیم بوسه ی من بود و پلک باز تو بود.

بر آب ها پرنده ی باد،

میان لانه ی صدها صدا پریشان بود.

بر آب ها،

پرنده، بی طاقت بود.

صدای تندر خیس،

و نور، نورتر آذرخش،

در آب آینه ای ساخت

که قاب روشنی از شعله های دریا داشت.

نسیم بوسه و

پلک تو و

پرنده ی باد،

شدند آتش و دود

میان حنجره ی من،

سکوت دسته گلی بود.

یدالله رویایی (رویا)




در لحظه ی خاکستر

رفتارم از آتش بود

وقتی که می دیدم ابری قفسم را می گریید

زندانم در صدای آتش می بارید

وقتی که رفتار بلند آب

با حاشیه های سرنگون می آمد

پر می شدم از خیال های مصنوع

انگار که گردبادها و نور

بر روی جهان ناشکفته ی مرگ

بی شکل شود

در سینه ی آسمانی از باد و صداهای بلور

در لحظه ی خاکستر

ابری قفس جهانی ام را می گرید

وقتی که رفتار بلند آب

شکل قفس است

وقتی که مرگ، شکل آزادی است

در لحظه ی خاکستر

یدالله رویایی (رویا)




0⃣1⃣3⃣7⃣
دریا زبان دیگر دارد

با موجها- هجوم هجاها
با سنگ ها - تکلم کف ها
دریا زبان دیگر دارد.

شور حباب ها،
در ازدحام و همهمه آب،
غلیان واژه های مقدس،
در لهجه های مبهم گرداب،

ای خطبه های آب
بر میزهای مفرغی دریا،
ای کاش با فصاحت سنگین این کبود
اندام من تلفظ شیرین آب بود.

یدالله_رویایی